Orta oyunu
Wstęp
Orta oyunu, co w tłumaczeniu oznacza „gra pośrodku”, to tradycyjna forma tureckiego teatru, która ma swoje korzenie w różnych elementach kultury i sztuki. Wyróżnia się ona bliskim pokrewieństwem z konwencją commedia dell’arte, co czyni ją unikalnym zjawiskiem teatralnym. Charakteryzuje się otwartą formą, ale jednocześnie posiada stałe elementy ramowe, wątki tematyczne oraz typy postaci, które są niezbędne dla zrozumienia tej formy sztuki. Orta oyunu nie tylko dostarcza rozrywki, ale również angażuje widownię w akcję przedstawienia, co przyczynia się do jego interaktywnego charakteru. W niniejszym artykule zbadamy historię orta oyunu, jego główne postacie, strukturę przedstawień oraz wpływ na współczesny teatr turecki.
Historia orta oyunu
Historia orta oyunu sięga korzeniami aż do XVIII wieku, kiedy to różne tradycje teatralne zaczęły się łączyć, tworząc unikalną formę sztuki. Wpływ na ukształtowanie się orta oyunu miały m.in. tradycje teatru meddaha oraz teatru cieni karagöz. W 1834 roku podczas szenliku z okazji wesela córki sułtana Mahmuda II ustalono ostateczną nazwę orta oyunu. Jednak prawdziwy rozkwit tej formy teatru miał miejsce w latach 1861-1876 za panowania sułtana Abdülaziza, kiedy to orta oyunu stało się niezwykle popularne i powszechnie wystawiane na ulicach miast.
Struktura przedstawienia
Przedstawienie orta oyunu składa się z kilku kluczowych części, które tworzą jego unikalną strukturę. Pierwszym elementem jest curcuna – pantomima młodzieńców i błaznów, która wprowadza widownię w atmosferę spektaklu. Następnie następuje prolog w wykonaniu Pişekâra, który pełni rolę przewodnika oraz aranżera całego przedstawienia. Kluczowym momentem jest muhavere – dialog pomiędzy Pişekârem a Kavuklu, który obejmuje zarówno prezentację postaci (arzbar), jak i monolog Kavuklu (tekerleme), pełen efektów onomatopeicznych i absurdalnego humoru.
Kolejną częścią jest fasl-ı taklit, właściwa część spektaklu z udziałem postaci drugoplanowych, a całość zwieńcza epilog, w którym Pişekâr zaprasza widownię na następne przedstawienie. Najważniejszą częścią spektaklu pozostaje muhavere, w którym mnożą się nieporozumienia słowne i komiczne sytuacje.
Postacie w orta oyunu
W orta oyunu wyróżniają się dwie kluczowe postacie: Pişekâr oraz Kavuklu. Pişekâr jest reprezentantem wyższych sfer, pełniącym rolę aranżera spektaklu oraz przewodnika dla widowni. Z kolei Kavuklu to główny komik – rubaszna postać z ludu, która dostarcza widzom najwięcej radości i śmiechu. Ich interakcja opiera się na zasadzie jedności przeciwieństw, co przypomina relację Hacivata i Karagöza z teatru cieni karagöz.
Dodatkowo w przedstawieniach występują również inne postacie drugoplanowe, które wzbogacają fabułę i dodają jej dynamiki. Warto zaznaczyć, że role kobiece są grane przez mężczyzn, co jest charakterystyczne dla tej formy teatru.
Muzyka i dekoracje
Muzyka odgrywa istotną rolę w orta oyunu; typowym instrumentem używanym w czasie przedstawień jest obój typu surma. Muzyka towarzyszy zarówno tańcom młodzieńców (köçek i çengi), jak i różnorodnym występom akrobatycznym czy solowym pokazom śpiewaków i tancerzy.
Jeśli chodzi o dekoracje, przedstawienia odbywają się na placu otoczonym widownią. Miejsce akcji zazwyczaj ograniczone jest parawanem (yeni dünya – nowy świat) oraz prostymi rekwizytami takimi jak dwa krzesła czy konstrukcje typu dükkân – symbolizujące sklep lub kram. Widownia dzieli się na część męską (mevki) oraz damską (kafes – za kratą), co odzwierciedla ówczesne normy społeczne.
Ewolucja orta oyunu
Z biegiem lat orta oyunu przeszło wiele zmian i ewolucji. Pod koniec XIX wieku pojawił się teatr tulûat tiyatrosu – improwizowana forma teatru, uznawana za swoistą degenerację tradycyjnego orta oyunu. W tym samym czasie pod wpływem zachodnioeuropejskiego teatru zaczęły powstawać zespoły teatralne (kompanie), które przeniosły występy z placów na sceny teatralne.
Innym ciekawym rozwinięciem była forma perdeli oyun – teatr z kurtyną, gdzie występowało się w namiotach lub na podwyższonych scenach. Jednakże na przełomie XIX i XX wieku występy köçeków uznano za niemoralne i zostały usunięte z repertuaru.
Znani artyści orta oyunu
W historii orta oyunu wielu artystów zdobyło uznanie dzięki swoim umiejętnościom aktorskim oraz wkładzie w rozwój tej formy teatru. Wybitnymi postaciami byli m.in. Kavuklu Hamdi (1841-1911) oraz Pişekâr Küçük İsmail (1854-1931). Ostatnim przedstawicielem tradycyjnego orta oyunu był İsmail Dümüllü, który kontynuował tę formę sztuki aż do jej schyłku.
Zakończenie
Orta oyunu to nie tylko forma teatralna; to także ważny element tureckiej kultury ludowej i tradycji artystycznej. Jego unikalna struktura i interaktywny charakter sprawiają, że pozostaje ono istotnym punktem odniesienia dla współczesnego teatru tureckiego. Choć wiele aspektów orta oyunu uległo zmianie wraz z upływem lat, jego duch improwizacji oraz bliskość
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).